ترخیص کالا چیست؟ مراحل ترخیص کالا از گمرک از صفر تا صد
ترخیص کالا از گمرک یکی از مهمترین و تخصصیترین مراحل فرآیند واردات و صادرات است. هر کالایی که وارد کشور میشود، برای خروج از اماکن گمرکی باید تشریفات و الزامات قانونی مربوط به خود را طی کند.
فرآیند ترخیص کالا شامل مجموعهای از اقدامات از جمله آمادهسازی و ارائه اسناد، اظهار کالا، تعیین مسیر گمرکی، کنترل و ارزیابی، بررسی تعرفه و ارزش کالا، دریافت مجوزهای موردنیاز، پرداخت وجوه متعلقه و در نهایت صدور مجوز خروج و تحویل کالا است.
در این مقاله از مجله آوا تجارت مراحل ترخیص کالا از گمرک را از ابتدا تا خروج کالا به زبان ساده و کاربردی بررسی میکنیم.
ترخیص کالا چیست؟
به زبان ساده، ترخیص کالا به مجموعه اقداماتی گفته میشود که صاحب کالا یا نماینده قانونی او برای انجام تشریفات گمرکی و دریافت اجازه خروج کالا از اماکن گمرکی انجام میدهد.
بر اساس قانون امور گمرکی، خروج کالا از اماکن گمرکی مستلزم انجام تشریفات گمرکی است و تشریفات کالای ورودی در اولین گمرک مجاز انجام میشود. همچنین در حالت معمول، انجام تشریفات گمرکی منوط به اظهار کالا و ارائه اظهارنامه است.
بنابراین، ترخیص کالا فقط به پرداخت حقوق و عوارض گمرکی محدود نمیشود؛ بلکه مجموعهای از مراحل قانونی، اسنادی، کارشناسی و اجرایی را دربرمیگیرد.
ترخیص کالا در کدام مرحله از فرآیند واردات انجام میشود؟
ترخیص کالا یکی از مراحل پایانی فرآیند واردات است؛ اما مقدمات آن باید از مدتها قبل آماده شده باشد.
بهطور کلی، فرآیند واردات کالا میتواند شامل مراحل زیر باشد:
بررسی و انتخاب کالا
بررسی مقررات واردات و مجوزهای لازم
ثبت سفارش و اخذ مجوزهای لازم
تخصیص ارز و انجام مراحل بانکی
بازرسی و بیمه نمودن کالا
حمل کالا
ورود کالا به گمرک
اظهار کالا
انجام تشریفات گمرکی
پرداخت وجوه
صدور پروانه و خروج کالا
بنابراین اگر واردکننده قبل از رسیدن کالا به گمرک، تعرفه، ارزش، مجوزها، اسناد و الزامات کالای خود را بررسی کرده باشد، احتمال بروز مشکل و تأخیر در زمان ترخیص کاهش پیدا میکند.
مراحل ترخیص کالا از گمرک
فرآیند ترخیص ممکن است با توجه به نوع کالا، گمرک محل ورود، رویه گمرکی، مجوزهای موردنیاز و وضعیت اسناد متفاوت باشد؛ اما مراحل کلی ترخیص کالای وارداتی را میتوان به صورت زیر توضیح داد:
۱. ورود کالا به گمرک و دریافت اطلاعات انبار
پس از ورود محموله به کشور و تحویل آن به انبار گمرکی، اطلاعات کالا در سامانههای مربوط ثبت میشود و برای محموله اسناد و اطلاعات انبار در دسترس قرار میگیرد.
در این مرحله باید مشخصات کالا، تعداد، وزن، نوع بستهبندی و اطلاعات اسناد حمل با اطلاعات محموله مطابقت داشته باشد.
هرگونه مغایرت در اطلاعات کالا و اسناد میتواند روند ترخیص را با مشکل مواجه کند.
۲. آمادهسازی اسناد و مدارک ترخیص
قبل از اظهار کالا باید اسناد و مدارک موردنیاز آماده و بررسی شوند.
مهمترین اسناد مورد استفاده در فرآیند ترخیص کالا، بسته به نوع کالا و رویه واردات، میتواند شامل موارد زیر باشد:
کارت بازرگانی
پیش فاکتور یا Proforma invoice
ثبت سفارش
گواهی بازرسی
بیمه نامه
فاکتور یا Invoice
پکینگ لیست یا Packing List
بارنامه
گواهی مبدأ
قبض انبار
ترخیصیه
مجوزهای قانونی موردنیاز
سایر اسناد و مدارکی که حسب نوع کالا یا مقررات مربوط مطالبه میشود
نکته مهم این است که همه کالاها الزاماً به یک مجموعه مجوز و مدارک یکسان نیاز ندارند و مدارک لازم باید با توجه به نوع کالا، تعرفه، کشور مبدأ، رویه گمرکی و مقررات روز بررسی شود.
۳. بررسی تعرفه گمرکی و مشخصات کالا
یکی از مهمترین مراحل قبل از اظهار کالا، تعیین صحیح کد تعرفه گمرکی یا HS Code است.
تعرفه گمرکی فقط یک عدد برای محاسبه حقوق ورودی نیست؛ بلکه میتواند در تعیین مقررات واردات، مجوزهای موردنیاز، محدودیتها و الزامات قانونی کالا نیز تأثیر داشته باشد.
برای تعیین تعرفه مناسب باید مشخصات واقعی کالا از جمله:
جنس
کاربرد
ماهیت
نحوه عملکرد
ترکیب
شکل و وضعیت کالا
برند و مدل در موارد لازم
و سایر مشخصات فنی
بررسی شود.
انتخاب اشتباه تعرفه میتواند باعث اختلاف با گمرک، تغییر میزان حقوق ورودی یا ایجاد مشکل در روند ترخیص شود.
۴. اظهار کالا در گمرک
پس از آماده شدن اسناد و اطلاعات لازم، کالا توسط صاحب کالا یا نماینده قانونی وی اظهار میشود.
در فرآیند اظهار، اطلاعاتی مانند:
مشخصات صاحب کالا
مشخصات فروشنده
کشور مبدأ
کشور صادرکننده
نوع کالا
تعداد و وزن
ارزش کالا
تعرفه گمرکی
نوع بستهبندی
اطلاعات حمل
و سایر اطلاعات موردنیاز
در اظهارنامه درج میشود.
طبق قانون امور گمرکی، تشریفات گمرکی در حالت معمول با اظهار کالا و تسلیم اظهارنامه انجام میشود.
۵. دریافت شماره کوتاژ و تعیین مسیر گمرکی
پس از ثبت و پذیرش اظهارنامه، اظهارنامه وارد فرآیند بررسی گمرکی شده و شماره کوتاژ به آن اختصاص پیدا میکند.
سپس اظهارنامه بر اساس فرآیندهای کنترلی گمرک در یکی از مسیرهای گمرکی قرار میگیرد.
مسیر سبز
در این مسیر، اظهارنامه از نظر کنترلهای تعیینشده شرایط سادهتری دارد و معمولاً روند انجام تشریفات سریعتر است.
مسیر زرد
در مسیر زرد، اسناد و اطلاعات اظهارنامه با دقت بیشتری بررسی میشود و ممکن است کالا برای بررسیهای بیشتر به مراحل کارشناسی ارجاع شود.
مسیر قرمز
در مسیر قرمز، علاوه بر بررسی اسناد، کالا نیز مورد ارزیابی و کنترل قرار میگیرد.
قرار گرفتن کالا در هر مسیر به معنی وجود تخلف نیست؛ مسیر گمرکی بخشی از فرآیند کنترل و مدیریت ریسک گمرک است.
۶. کنترل و ارزیابی کالا
در مواردی که ارزیابی کالا لازم باشد، مشخصات محموله با اطلاعات اظهارشده در اظهارنامه و اسناد تطبیق داده میشود.
مواردی مانند:
تعداد کالا
نوع کالا
وزن
بستهبندی
مشخصات ظاهری
برند و مدل
کشور سازنده
و سایر مشخصات مؤثر در اظهار
ممکن است بررسی شود.
هدف از ارزیابی، تطبیق کالا با اطلاعات اظهارشده و اطمینان از رعایت مقررات مربوط است.
۷. بررسی ارزش و تعرفه توسط کارشناس گمرک
یکی از بخشهای مهم تشریفات گمرکی، بررسی ارزش کالا و تعرفه اظهارشده است.
کارشناس گمرک ممکن است اسناد ارائهشده و مشخصات کالا را بررسی کند تا مشخص شود:
تعرفه انتخابشده با ماهیت کالا مطابقت دارد یا خیر؛
ارزش اظهارشده قابل پذیرش است یا نیاز به بررسی بیشتری دارد؛
کالا مشمول مجوز یا مقررات خاصی هست یا خیر؛
میزان وجوه متعلقه چگونه محاسبه میشود.
به همین دلیل، ارائه اطلاعات دقیق و اسناد معتبر در زمان اظهار اهمیت زیادی دارد.
۸. دریافت مجوزهای موردنیاز
برخی کالاها برای ترخیص نیازمند اخذ مجوز از سازمانها و مراجع مربوط هستند.
نوع مجوز کاملاً به ماهیت کالا بستگی دارد.
برای مثال ممکن است برخی کالاها به مجوزهایی از مراجع مربوط به:
استاندارد
بهداشت
قرنطینه
جهاد کشاورزی
سازمان غذا و دارو
محیط زیست
یا سایر دستگاههای مرتبط
نیاز داشته باشند.
بنابراین قبل از واردات باید مشخص شود که کالای موردنظر تحت چه مقرراتی قرار دارد.
عدم بررسی مجوزهای موردنیاز قبل از خرید و حمل کالا میتواند باعث توقف یا تأخیر در ترخیص شود.
۹. پرداخت حقوق ورودی و سایر وجوه متعلقه
پس از انجام بررسیهای گمرکی و مشخص شدن وجوه قابل پرداخت، واردکننده باید مبالغ تعیینشده را طبق مقررات پرداخت یا تأمین کند.
این مبالغ بسته به نوع کالا و مقررات مربوط میتواند شامل موارد مختلفی باشد؛ از جمله حقوق ورودی و سایر وجوه قانونی مرتبط با ترخیص.
نکته مهم این است که:
حقوق ورودی با کل هزینهای که یک واردکننده برای ترخیص کالا پرداخت میکند یکسان نیست.
هزینههایی مانند حمل، انبارداری، خدمات بندری یا فرودگاهی، آزمایش، بازرسی، مجوزها و سایر هزینههای مرتبط، بسته به شرایط محموله ممکن است جداگانه وجود داشته باشند.
برای آشنایی بیشتر با نحوه محاسبه حقوق ورودی، میتوانید مقاله «محاسبه حقوق ورودی کالا در سال ۱۴۰۵» را در مجله آوا تجارت مطالعه کنید.
۱۰. صدور پروانه یا سند ترخیص
پس از تکمیل تشریفات، انجام بررسیهای لازم و پرداخت یا تأمین وجوه متعلقه، فرآیند صدور سند مربوط به ترخیص انجام میشود.
صدور پروانه گمرکی یا سند ترخیص به این معناست که تشریفات لازم برای خروج کالا از گمرک انجام شده است.
۱۱. انجام تشریفات خروج کالا از انبار
پس از دریافت مجوز خروج، مراحل مربوط به تحویل کالا از انبار انجام میشود.
در این مرحله، کالا برای خروج آماده شده و تشریفات مربوط به بارگیری و خروج از اماکن گمرکی انجام میشود.
۱۲. خروج نهایی کالا از گمرک
آخرین مرحله، خروج فیزیکی کالا از گمرک است.
پس از انجام کنترلهای نهایی و تکمیل فرآیند خروج، کالا از اماکن گمرکی خارج و در اختیار صاحب کالا یا نماینده وی قرار میگیرد.
به این ترتیب، فرآیند ترخیص کالا به پایان میرسد.
مدارک لازم برای ترخیص کالا چیست؟
مدارک موردنیاز با توجه به نوع کالا و شرایط واردات متفاوت است؛ اما مهمترین اسناد معمولاً شامل موارد زیر هستند:
کارت بازرگانی
پیش فاکتور یا Proforma invoice
ثبت سفارش
گواهی بازرسی
بیمه نامه
فاکتور یا Invoice
پکینگ لیست یا Packing List
بارنامه
گواهی مبدأ
قبض انبار
ترخیصیه
مجوزهای قانونی موردنیاز
سایر اسناد و مدارکی که حسب نوع کالا یا مقررات مربوط مطالبه میشود
بنابراین نمیتوان برای تمام کالاها یک فهرست ثابت از مدارک ارائه کرد و بهتر است اسناد موردنیاز قبل از رسیدن کالا به گمرک بررسی شوند.
هزینه ترخیص کالا چگونه محاسبه میشود؟
هزینه نهایی ترخیص یک کالا به عوامل مختلفی بستگی دارد و برای همه کالاها یکسان نیست.
برخی از عوامل مؤثر عبارتاند از:
۱. ارزش کالا
ارزش گمرکی کالا در محاسبات مربوط به وجوه گمرکی نقش مهمی دارد.
۲. کد تعرفه
نرخ حقوق ورودی و برخی الزامات مرتبط با کالا بر اساس تعرفه آن تعیین میشود.
۳. نوع کالا
کالاهای مختلف ممکن است مشمول مجوزها، استانداردها یا الزامات متفاوت باشند.
۴. هزینههای انبارداری
مدت زمانی که کالا در انبار گمرکی باقی میماند میتواند بر هزینه نهایی اثر بگذارد.
۵. هزینههای حمل و خدمات
بسته به محل ورود کالا و نوع حمل، هزینههای مرتبط با خدمات بندری، فرودگاهی، حمل و سایر خدمات ممکن است وجود داشته باشد.
۶. هزینه مجوزها و آزمایشها
برخی کالاها ممکن است نیازمند آزمایش، بازرسی یا اخذ مجوزهای خاص باشند.
بنابراین برای برآورد دقیق هزینه ترخیص، باید نوع کالا، تعرفه، ارزش، وزن، گمرک محل ورود و وضعیت اسناد و مجوزها بررسی شود.
مدت زمان ترخیص کالا چقدر است؟
نمیتوان برای تمام کالاها یک زمان ثابت تعیین کرد.
مدت زمان ترخیص به عواملی مانند:
نوع کالا
گمرک محل ورود
کامل بودن مدارک
نوع تعرفه
مسیر گمرکی
نیاز یا عدم نیاز به ارزیابی
مجوزهای موردنیاز
بررسی ارزش و تعرفه
وضعیت پرداخت وجوه
شرایط انبار و حمل
بستگی دارد.
به همین دلیل، واردکنندهای که اسناد و مجوزهای خود را قبل از ورود کالا آماده کرده است، معمولاً با روند روانتری مواجه خواهد شد.
چه عواملی باعث تأخیر در ترخیص کالا میشوند؟
برخی از رایجترین دلایل تأخیر عبارتاند از:
اشتباه در تعرفه کالا
انتخاب تعرفه نامناسب میتواند باعث ارجاع پرونده برای بررسی بیشتر شود.
نقص مدارک
اگر یکی از اسناد موردنیاز ناقص یا مغایر باشد، فرآیند ممکن است متوقف شود.
عدم دریافت بهموقع مجوزها
برخی کالاها تا زمان دریافت مجوز مربوطه امکان ترخیص ندارند.
مغایرت کالا و اسناد
تفاوت در تعداد، وزن، مشخصات، مدل یا سایر اطلاعات میتواند باعث ایجاد مشکل شود.
اختلاف در ارزش کالا
اگر ارزش اظهارشده نیاز به بررسی داشته باشد، ممکن است فرآیند کارشناسی طولانیتر شود.
تأخیر در انجام تشریفات
هرچه انجام تشریفات گمرکی بیشتر به تأخیر بیفتد، احتمال افزایش هزینههای مرتبط با نگهداری کالا نیز بیشتر میشود.
مسیرهای گمرکی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
گمرک برای کنترل و مدیریت ریسک اظهارنامهها از مسیرهای مختلف استفاده میکند.
به صورت کلی:
مسیر سبز → کنترل سادهتر
مسیر زرد → بررسی اسناد
مسیر قرمز → بررسی اسناد و ارزیابی کالا
اما مسیر گمرکی بهتنهایی نشاندهنده تخلف یا مشکل در کالا نیست و باید بر اساس فرآیندهای کنترلی گمرک تفسیر شود.
برای آشنایی کاملتر با این موضوع، مقاله «آشنایی با مسیرهای گمرکی؛ مسیر سبز، زرد و قرمز» را در مجله آوا تجارت مطالعه کنید.
آیا صاحب کالا میتواند شخصاً کالا را ترخیص کند؟
بله، در چارچوب مقررات، تشریفات گمرکی میتواند توسط صاحب کالا یا نماینده قانونی او انجام شود.
اما فرآیند ترخیص کالا به دلیل ارتباط با قوانین گمرکی، تعرفه، ارزش، مجوزها، سامانههای مربوط و تشریفات اجرایی، برای بسیاری از واردکنندگان پیچیده است.
به همین دلیل بسیاری از شرکتهای واردکننده و تولیدکنندگان، انجام امور گمرکی خود را به کارگزار رسمی گمرک یا متخصص امور ترخیص میسپارند.
انتخاب فرد یا مجموعهای که با نوع کالا و گمرک محل ورود آن آشنایی داشته باشد، میتواند به کاهش خطا و جلوگیری از هزینههای اضافی کمک کند.
نقش کارگزار رسمی گمرک در ترخیص کالا چیست؟
کارگزار گمرکی میتواند از طرف صاحب کالا و در حدود اختیارات قانونی، امور مربوط به تشریفات گمرکی را پیگیری کند.
این خدمات میتواند شامل مواردی مانند:
تعیین تعرفه کالا قبل از ورود
بررسی شرایط ورود و مجوزهای مورد نیاز
بررسی اسناد
تنظیم اظهارنامه گمرکی
پیگیری مراحل ارزیابی و کارشناسی کالا
پیگیری مجوزهای موردنیاز
پیگیری پرداخت وجوه
انجام تشریفات مربوط به خروج کالا
باشد.
برای آشنایی بیشتر با این موضوع، میتوانید مقاله «کارگزار رسمی گمرک کیست و چه وظایفی دارد؟» را در مجله آوا تجارت مطالعه کنید.
ترخیص کالا از کدام گمرکها انجام میشود؟
محل ترخیص کالا به مسیر ورود کالا و نوع محموله بستگی دارد.
برخی از گمرکهای مهم کشور که حجم قابلتوجهی از عملیات واردات و صادرات در آنها انجام میشود عبارتاند از:
گمرک شهید رجایی بندرعباس
گمرک تهران
گمرک فرودگاه امام خمینی
گمرک قزوین
و سایر گمرکات مجاز کشور
آوا تجارت در زمینه انجام تشریفات گمرکی و ترخیص کالا از گمرکهای مختلف فعالیت دارد.
برای مطالعه بیشتر میتوانید صفحات اختصاصی زیر را در سایت آوا تجارت مشاهده کنید:
ترخیص کالا از گمرک فرودگاه امام خمینی
چگونه فرآیند ترخیص کالا را سریعتر و کمریسکتر کنیم؟
برای جلوگیری از مشکلات رایج، بهتر است اقدامات زیر قبل از رسیدن کالا به گمرک انجام شود:
۱. تعرفه کالا را بررسی کنید
قبل از خرید خارجی، HS Code و مقررات مربوط به کالا را بررسی کنید.
۲. مجوزهای لازم را شناسایی کنید
اطمینان حاصل کنید که کالا مشمول چه مجوزها و الزامات قانونی است.
۳. اسناد را با دقت کنترل کنید
اطلاعات فاکتور، پکینگ لیست، بارنامه و سایر اسناد باید با یکدیگر هماهنگ باشند.
۴. ارزش کالا را بررسی کنید
ارزش اظهارشده باید با اسناد معامله و مقررات مربوط سازگار باشد.
۵. از ابتدا گمرک محل ورود را در نظر بگیرید
آشنایی با رویهها و شرایط گمرک مقصد میتواند به برنامهریزی بهتر کمک کند.
۶. فرآیند ترخیص را قبل از ورود کالا برنامهریزی کنید
منتظر رسیدن کالا به گمرک نمانید و از قبل مدارک، مجوزها و اطلاعات لازم را آماده کنید.
جمعبندی
ترخیص کالا از گمرک یک فرآیند چندمرحلهای است و تنها به پرداخت حقوق و عوارض گمرکی محدود نمیشود.
از زمان ورود کالا به گمرک تا خروج نهایی، مراحلی مانند آمادهسازی اسناد، اظهار کالا، دریافت کوتاژ، تعیین مسیر گمرکی، کنترل و ارزیابی، بررسی تعرفه و ارزش، اخذ مجوزهای لازم، پرداخت وجوه متعلقه و انجام تشریفات خروج باید طی شود.
هرچه اطلاعات کالا، اسناد، تعرفه و مجوزهای موردنیاز از قبل با دقت بیشتری بررسی شوند، احتمال بروز مشکل و تأخیر در فرآیند ترخیص کاهش پیدا میکند.
گروه بازرگانی آوا تجارت با ارائه خدمات مشاوره بازرگانی، ثبت سفارش و اخذ مجوزها، امور ارزی و بانکی و انجام تشریفات گمرکی، آماده ارائه خدمات به واردکنندگان، تولیدکنندگان و فعالان حوزه تجارت خارجی است.
اگر برای ترخیص کالا، بررسی تعرفه، اخذ مجوزها یا انجام تشریفات گمرکی نیاز به مشاوره دارید، میتوانید با کارشناسان آوا تجارت در ارتباط باشید.
سوالات متداول درباره ترخیص کالا
ترخیص کالا چیست؟
ترخیص کالا مجموعه تشریفات و اقداماتی است که برای دریافت اجازه خروج کالا از اماکن گمرکی انجام میشود.
مراحل اصلی ترخیص کالا چیست؟
بهطور کلی شامل ورود کالا به گمرک، آمادهسازی اسناد، اظهار کالا، تعیین مسیر، کنترل و ارزیابی، بررسی تعرفه و ارزش، اخذ مجوزها، پرداخت وجوه، صدور سند ترخیص و خروج کالا است.
برای ترخیص کالا چه مدارکی لازم است؟
بسته به نوع کالا متفاوت است، اما فاکتور، پکینگ لیست، بارنامه، گواهی مبدأ، قبض انبار، ترخیصیه، ثبت سفارش و مجوزهای موردنیاز از جمله اسناد مهم هستند.
ترخیص کالا چقدر زمان میبرد؟
زمان ترخیص ثابت نیست و به نوع کالا، گمرک، کامل بودن مدارک، مسیر گمرکی، مجوزها، ارزیابی و سایر عوامل بستگی دارد.
آیا میتوان بدون ترخیصکار کالا را ترخیص کرد؟
صاحب کالا میتواند در چارچوب مقررات امور گمرکی تشریفات را انجام دهد یا از نماینده قانونی و کارگزار گمرکی استفاده کند.
مهمترین دلیل تأخیر در ترخیص کالا چیست؟
نقص مدارک، اشتباه در تعرفه، مغایرت اسناد و کالا، تأخیر در دریافت مجوزها، اختلاف در ارزش و انجامنشدن بهموقع تشریفات از عوامل رایج تأخیر هستند.
آیا همه کالاها به مجوز نیاز دارند؟
خیر. نوع مجوزها و الزامات به ماهیت کالا، تعرفه و مقررات مربوط بستگی دارد و باید برای هر کالا بهصورت جداگانه بررسی شود.
