اظهارنامه گمرکی چیست؟ راهنمای کامل تنظیم اظهارنامه، اطلاعات موردنیاز، کوتاژ و مراحل اظهار کالا
اظهارنامه گمرکی یکی از مهمترین اسناد در فرآیند ترخیص کالا از گمرک است. تقریباً هر واردکننده یا صادرکنندهای که قصد انجام تشریفات گمرکی دارد، با مفهوم اظهارنامه، اظهار کالا، شماره کوتاژ و تاریخ کوتاژ مواجه خواهد شد.
اما اظهارنامه گمرکی دقیقاً چیست؟ چه اطلاعاتی در آن ثبت میشود؟ چه مدارکی باید به اظهارنامه ضمیمه شود؟ اظهار کالا در کدام سامانه انجام میشود؟ شماره کوتاژ چه کاربردی دارد و تاریخ کوتاژ به چه معناست؟
در این مقاله از مجله آوا تجارت، اظهارنامه گمرکی را از منظر قانون امور گمرکی و فرآیند عملی ترخیص کالا بررسی میکنیم.
اظهارنامه گمرکی چیست؟
اظهارنامه گمرکی سندی است که صاحب کالا یا نماینده قانونی او، اطلاعات کالا و سایر اطلاعات موردنیاز گمرک را در آن اعلام میکند تا تشریفات گمرکی بر اساس اطلاعات اظهارشده انجام شود.
مطابق ماده ۳۹ قانون امور گمرکی، تشریفات گمرکی، جز در مواردی که قانون استثنا کرده است، منوط به اظهار کالا و تسلیم اظهارنامه توسط صاحب کالا یا نماینده قانونی اوست.
قانون همچنین تصریح کرده است که مسئولیت صحت مندرجات اظهارنامه و اسناد تسلیمی به گمرک بر عهده صاحب کالا است. بنابراین اظهارنامه صرفاً یک فرم اداری نیست؛ اطلاعات ثبتشده در آن مبنای بررسی، ارزیابی و محاسبه وجوه گمرکی قرار میگیرد.
به بیان ساده، در اظهارنامه گمرکی واردکننده به گمرک اعلام میکند:
چه کالایی وارد شده، متعلق به چه شخصی است، از کجا آمده، چه مقدار و چه ارزشی دارد، تحت چه ردیف تعرفهای قرار میگیرد و برای آن چه تشریفات و وجوهی باید اعمال شود.
چه کسی اظهارنامه گمرکی را تنظیم میکند؟
طبق قانون، اظهارکننده میتواند صاحب کالا یا نماینده قانونی او باشد.
در اظهار الکترونیکی نیز صاحب کالا یا نماینده قانونی وی با استفاده از سازوکارهای احراز هویت و مجوزهای مربوط، بهعنوان اظهارکننده شناخته میشود.
در عمل، بسیاری از شرکتها و واردکنندگان انجام فرآیند اظهار و پیگیری تشریفات گمرکی را به کارگزار یا حقالعملکار گمرکی واگذار میکنند.
این موضوع باعث نمیشود مسئولیت صحت اطلاعات اظهارنامه از صاحب کالا سلب شود؛ اطلاعات اظهارشده باید با اسناد و کالای واقعی مطابقت داشته باشد.
اظهارنامه گمرکی چه زمانی تنظیم میشود؟
اظهار کالا معمولاً پس از فراهم شدن مقدمات لازم برای انجام تشریفات گمرکی انجام میشود.
برای کالای وارداتی، از جمله موارد مهم قبل از اظهار میتوان به این موارد اشاره کرد:
ورود کالا به گمرک یا فراهم بودن شرایط اظهار قبل از ورود، در صورت مجاز بودن
دریافت قبض انبار در موارد مربوط
آماده بودن اسناد حمل و تجاری
وجود ثبت سفارش در مواردی که قانوناً لازم است
فراهم بودن مجوزهای موردنیاز
آماده بودن اسناد بانکی و ارزی حسب مورد
مشخص بودن کد تعرفه کالا
مشخص بودن ارزش و اطلاعات موردنیاز برای اظهار
آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی در ماده ۶۴ مقرر کرده است که صاحب کالا یا نماینده قانونی او پس از اطمینان از موجود بودن کالا، اظهارنامه تعیینشده از طرف گمرک را بر اساس اسناد مربوط تکمیل و همراه اسناد لازم تسلیم کند.
چه اطلاعاتی در اظهارنامه گمرکی وارد میشود؟
اطلاعات دقیق فرم اظهارنامه ممکن است با توجه به نوع رویه گمرکی و سامانه مورد استفاده متفاوت باشد، اما در اظهارنامه واردات معمولاً اطلاعات مهمی درباره صاحب کالا، کالا، اسناد، حمل، ارزش، تعرفه و مبالغ قابل پرداخت ثبت میشود.
مهمترین اطلاعات را میتوان در چند گروه دستهبندی کرد.
۱. اطلاعات صاحب کالا و اظهارکننده
از جمله:
نام صاحب کالا
اطلاعات هویتی یا ثبتی صاحب کالا
شماره اقتصادی و شناسههای مربوط
اطلاعات نماینده یا کارگزار گمرکی، در صورت وجود
اطلاعات مربوط به وکالت یا نمایندگی
۲. اطلاعات کالا
برای هر قلم کالا اطلاعاتی مانند موارد زیر ثبت میشود:
شرح کالا
مشخصات فنی
تعداد
نوع بستهبندی
وزن ناخالص
وزن خالص
واحد کالا
برند یا مدل، در موارد مربوط
کشور سازنده
کشور مبدأ
کشور صادرکننده
سایر مشخصات لازم برای شناسایی کالا
اهمیت این بخش بسیار زیاد است؛ زیرا گمرک باید بتواند بر اساس اطلاعات اظهارشده، کالای واقعی را شناسایی و آن را از نظر نوع، تعداد، وزن، ارزش، کشور سازنده، تعرفه و سایر مشخصات بررسی کند.
مطابق ماده ۶۶ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی، کالاهای اظهارشده از لحاظ نوع جنس، تعداد، وزن، ارزش، کشور سازنده، تعرفه و سایر مشخصات و مجوزهای لازم میتوانند مورد ارزیابی و کنترل گمرکی قرار گیرند.
۳. کد تعرفه یا HS Code
یکی از مهمترین اطلاعات اظهارنامه، کد تعرفه گمرکی کالا است.
کد تعرفه باید بر اساس ماهیت و مشخصات واقعی کالا تعیین شود.
انتخاب کد تعرفه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مواردی مانند:
ماخذ حقوق ورودی
مجوزهای موردنیاز
شرایط ورود کالا
برخی محدودیتها و الزامات قانونی
با ردیف تعرفه ارتباط دارند.
۴. اطلاعات ارزش کالا
ارزش کالا نیز از اطلاعات مهم اظهارنامه است.
در فرآیند اظهار، اطلاعات مربوط به ارزش کالا و هزینههای مرتبط با آن ثبت میشود تا ارزش گمرکی و وجوه قابل پرداخت مطابق مقررات تعیین شود.
بنابراین اطلاعاتی مانند:
ارزش کالا
ارز معامله
قیمت واحد
قیمت کل
هزینههای مرتبط با حمل و بیمه، حسب مورد
شرایط معامله
اهمیت دارند.
۵. اطلاعات اسناد تجاری و حمل
اطلاعات مربوط به اسناد معامله و حمل نیز در فرآیند اظهار مورد استفاده قرار میگیرد.
از جمله:
شماره و تاریخ پروفرما
شماره و تاریخ فاکتور
شماره بارنامه
مشخصات وسیله حمل
اطلاعات حملکننده
اطلاعات قبض انبار
اطلاعات ترخیصیه
گواهی مبدأ
اطلاعات بیمه، حسب مورد
این اطلاعات باید با اسناد واقعی محموله مطابقت داشته باشند.
۶. اطلاعات ثبت سفارش و امور ارزی
در واردات تجاری، اطلاعات مربوط به ثبت سفارش و وضعیت ارزی نیز حسب مورد در فرآیند اظهار مورد استفاده قرار میگیرد.
از جمله ممکن است اطلاعاتی مانند:
شماره ثبت سفارش
محل تأمین ارز
اطلاعات منشأ ارز
اطلاعات بانکی
کدهای مربوط به فرآیند ارزی از جمله شماره ابزار پرداخت و کد ساتا
در فرآیند اظهار و کنترلهای مرتبط مورد استفاده قرار گیرند.
چه مدارکی باید به اظهارنامه گمرکی ضمیمه شود؟
مدارک موردنیاز بسته به نوع کالا و رویه گمرکی متفاوت است.
اما برای کالای ورودی، ماده ۵۸ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی اسناد اصلی موردنیاز را مشخص کرده است.
از جمله:
اسناد خرید
اسناد حمل
ترخیصیه
قبض انبار
مجوزها و گواهیهای لازم
اسناد بانکی، در صورتی که کالا از طریق نظام بانکی وارد شده باشد
گواهی مبدأ
صورت عدلبندی، در صورت یکنواخت نبودن کالا
سایر اسنادی که گمرک طبق قانون یا سایر قوانین ضروری بداند.
بنابراین نمیتوان برای تمام کالاها یک فهرست ثابت از مدارک ارائه کرد؛ نوع کالا و رویه گمرکی تعیین میکند چه اسناد و مجوزهایی لازم است.
اظهارنامه در چه سامانهای ثبت میشود؟
اظهار گمرکی در سالهای اخیر بهصورت الکترونیکی انجام میشود و فرآیند اظهار و تشریفات گمرکی با سامانههای الکترونیکی گمرک و سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی (EPL) انجام شده است.
در کنار آن، سامانه جامع تجارت (NTSW) نیز در بخشهای مختلف فرآیند تجارت خارجی، از ثبت سفارش تا تبادل اطلاعات با گمرک، نقش دارد.
اما در سال ۱۴۰۵ تغییر مهمی در محل ثبت اظهارنامه برخی کالاها ایجاد شده است.
انتقال اظهارنامه گمرکی به سامانه جامع تجارت
برخلاف تصور رایج، در حال حاضر نمیتوان گفت که تمام اظهارنامههای گمرکی یکباره از EPL به سامانه جامع تجارت منتقل شدهاند.
طبق اطلاعیه گمرک ایران، از ۹ تیر ۱۴۰۵ ثبت اظهارنامه برای کالاهای مشمول فصول:
۲۵ تا ۲۷، ۴۱ تا ۸۳، ۸۷ و ۹۴ تا ۹۷ کتاب مقررات صادرات و واردات
در سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی امکانپذیر نبوده و اظهار این کالاها صرفاً از طریق سامانه جامع تجارت به نشانی NTSW.ir انجام میشود.
بنابراین در سال ۱۴۰۵ فرآیند انتقال اظهارنامهها به سامانه جامع تجارت در حال اجراست، اما برای تشخیص اینکه اظهار یک کالای مشخص باید در کدام سامانه انجام شود، باید فصل و ردیف تعرفه کالا و آخرین اطلاعیههای گمرک ایران بررسی شود.
این نکته برای ترخیصکاران و واردکنندگان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ثبت اظهار در سامانه اشتباه میتواند موجب تأخیر در شروع تشریفات گمرکی شود.
تفاوت سامانه جامع تجارت و سامانه EPL چیست؟
بهطور خلاصه:
سامانه جامع تجارت (NTSW)
سامانهای است که بخش مهمی از فرآیند تجارت خارجی کشور از جمله ثبت سفارش، امور مرتبط با واردات و تبادل اطلاعات با دستگاههای مختلف در آن انجام میشود.
سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی (EPL)
سامانه الکترونیکی گمرک برای انجام بخشهای مختلف تشریفات گمرکی و اظهار الکترونیکی کالا است.
با توجه به تغییرات ایجادشده در سال ۱۴۰۵، بخشی از فرآیند اظهار برخی کالاها اکنون مستقیماً از طریق سامانه جامع تجارت انجام میشود.
شماره کوتاژ چیست؟
پس از ثبت و پذیرش اظهارنامه گمرکی، اظهارنامه دارای یک شماره ثبت یا شماره کوتاژ میشود که بهعنوان شناسه اظهارنامه در فرآیند گمرکی مورد استفاده قرار میگیرد.
به زبان ساده، کوتاژ را میتوان شماره شناسایی اظهارنامه گمرکی دانست.
پس از ثبت اظهارنامه، اطلاعات آن در سیستم گمرکی ثبت شده و ادامه فرآیند پرونده با این شماره قابل پیگیری است.
کوتاژ در مراحل مختلف رسیدگی به اظهارنامه، ارزیابی، پیگیری مجوزها و ادامه تشریفات گمرکی مورد استفاده قرار میگیرد.
آیا کوتاژ همان اظهارنامه است؟
خیر.
این دو مفهوم به هم مرتبط هستند اما یکی نیستند.
اظهارنامه مجموعه اطلاعاتی است که صاحب کالا یا نماینده قانونی او برای انجام تشریفات گمرکی به گمرک اعلام میکند.
کوتاژ شماره ثبت و شناسهای است که پس از ثبت اظهارنامه به آن اختصاص پیدا میکند.
بنابراین میتوان گفت:
اظهارنامه = اطلاعات و اعلام رسمی کالا به گمرک
کوتاژ = شماره شناسایی اظهارنامه ثبتشده
شماره کوتاژ چه زمانی صادر میشود؟
طبق ماده ۶۴ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی، پس از تکمیل اظهارنامه و اسناد، بررسی آنها و تخصیص شماره ثبت، کالا اظهارشده تلقی میشود و اظهارنامه تحت آن شماره ثبت شناسایی میشود.
در فرآیند الکترونیکی، پس از ارسال و پذیرش اظهارنامه، شماره ثبت مربوط به اظهارنامه ایجاد میشود که در عرف گمرکی از آن با عنوان کوتاژ یاد میشود.
بنابراین صرف ایجاد یک پیشنویس اظهارنامه را نباید با کوتاژ شدن اظهارنامه یکسان دانست.
تاریخ کوتاژ چیست؟
در کنار شماره کوتاژ، تاریخ کوتاژ نیز اهمیت دارد.
تاریخ کوتاژ به تاریخ ثبت اظهارنامه در گمرک و تخصیص شماره ثبت آن مربوط میشود و در بسیاری از فرآیندهای گمرکی، تاریخ مهمی برای شناسایی زمان اظهار کالا محسوب میشود.
برای مثال، اگر اظهارنامهای در تاریخ ۲۰ شهریور ثبت و کوتاژ شود، شماره کوتاژ آن پرونده همراه با تاریخ ثبت در سوابق گمرکی قابل شناسایی خواهد بود.
چرا تاریخ کوتاژ مهم است؟
زیرا در امور گمرکی، برخی محاسبات و مهلتها به زمان اظهار یا تاریخهای مرتبط با اظهارنامه وابسته هستند.
به همین دلیل در یک پرونده گمرکی باید بین:
تاریخ ورود کالا
تاریخ قبض انبار
تاریخ ثبت سفارش
تاریخ بارنامه
تاریخ اظهارنامه
تاریخ کوتاژ
تاریخ پرداخت وجوه
تاریخ صدور پروانه
تفاوت قائل شد.
این تاریخها الزاماً یکی نیستند.
قبل از اظهارنامه چه کاری میتوان انجام داد؟
یکی از نکات مهم در فرآیند ترخیص این است که صاحب کالا میتواند برای تهیه اطلاعات دقیق کالا، قبل از تسلیم اظهارنامه اقدامات لازم را انجام دهد.
ماده ۵۹ آییننامه اجرایی قانون امور گمرکی اجازه میدهد صاحب کالا یا نماینده قانونی او، با رعایت شرایط مقرر و تحت نظارت مأموران گمرک، قبل از تسلیم اظهارنامه کالا را رؤیت کند و در موارد مقرر اقداماتی مانند توزین بستهها، باز کردن و مشاهده محتویات، نمونهبرداری و به دست آوردن مشخصات کالا را انجام دهد.
این موضوع بهخصوص برای کالاهایی که مشخصات فنی آنها از روی اسناد بهطور کامل قابل تشخیص نیست، اهمیت دارد.
چرا صحت اطلاعات اظهارنامه اهمیت زیادی دارد؟
گمرک پس از اظهار کالا، اطلاعات اظهارنامه را با اسناد و در صورت لزوم با خود کالا تطبیق میدهد.
بر اساس ماده ۶۶ آییننامه، کنترل گمرکی میتواند مواردی مانند:
نوع کالا
تعداد
وزن
ارزش
کشور سازنده
تعرفه
مجوزهای لازم
را دربرگیرد.
اگر بین اظهارنامه و کالا اختلاف وجود داشته باشد، ممکن است موضوع نیازمند اصلاح اظهارنامه، مطالبه مابهالتفاوت وجوه، اخذ جریمه یا رسیدگیهای دیگر شود.
بنابراین یکی از مهمترین اصول در تنظیم اظهارنامه این است که اطلاعات اظهارشده دقیقاً با کالای واقعی و اسناد آن مطابقت داشته باشد.
آیا بعد از ثبت اظهارنامه میتوان اطلاعات آن را اصلاح کرد؟
اصلاح اظهارنامه تابع مرحلهای است که پرونده در آن قرار دارد و مقررات مربوط به اصلاح اظهارنامه باید رعایت شود.
مطابق ماده ۶۴ آییننامه اجرایی، قبل از مرحلهای که کالا اظهارشده تلقی میشود، صاحب کالا حق اصلاح یا تغییر اطلاعات اظهارنامه را دارد. پس از ثبت اظهارنامه، اصلاح اطلاعات تابع مقررات و شرایط مربوط خواهد بود.
به همین دلیل بهتر است اظهارنامه قبل از ارسال نهایی، با دقت بررسی شود.
ارتباط اظهارنامه با مسیر گمرکی
پس از اظهار کالا، اظهارنامه وارد فرآیند کنترل و ارزیابی گمرکی میشود.
بر اساس سیستم مدیریت خطر و ضوابط گمرک، اظهارنامه میتواند در مسیرهای مختلف گمرکی قرار گیرد.
مسیر گمرکی تعیین میکند میزان و نوع کنترلهای انجامشده بر روی پرونده چگونه باشد.
با این حال، حتی در مسیرهایی که کنترل فیزیکی کمتری انجام میشود، صحت اطلاعات اظهارشده اهمیت خود را از دست نمیدهد.
اظهارنامه گمرکی چه نقشی در ترخیص کالا دارد؟
اظهارنامه در واقع نقطه شروع رسمی بخش مهمی از تشریفات گمرکی است.
پس از اظهار، مراحل مختلفی مانند:
تعیین مسیر → بررسی اسناد → ارزیابی یا کارشناسی حسب مورد → اخذ مجوزها → محاسبه وجوه → پرداخت حقوق ورودی و سایر مبالغ → صدور پروانه → خروج کالا
انجام میشود.
بنابراین اشتباه در اظهارنامه میتواند در مراحل بعدی نیز اثرگذار باشد.
اظهارنامه گمرکی و محاسبه حقوق ورودی
یکی از مهمترین کاربردهای اظهارنامه، اعلام اطلاعاتی است که مبنای محاسبه وجوه گمرکی قرار میگیرند.
اطلاعاتی مانند:
ارزش کالا
وزن
تعداد
کد تعرفه
کشور سازنده
سایر مشخصات کالا
در فرآیند تعیین حقوق ورودی و کنترل گمرکی اهمیت دارند.
به همین دلیل تعیین صحیح HS Code و ارزش گمرکی قبل از اظهار اهمیت زیادی دارد.
برای آشنایی بیشتر با نحوه محاسبه حقوق ورودی، پیشنهاد میشود مقاله تخصصی «محاسبه حقوق ورودی کالا» در مجله آوا تجارت را نیز مطالعه کنید.
جمعبندی
اظهارنامه گمرکی یکی از اصلیترین اسناد در فرآیند ترخیص کالا است و اطلاعاتی مانند مشخصات صاحب کالا، مشخصات کالا، وزن، تعداد، ارزش، کشور مبدأ، کد تعرفه، اطلاعات حمل، ثبت سفارش و سایر اطلاعات موردنیاز در آن ثبت میشود.
بر اساس قانون امور گمرکی، صحت اطلاعات اظهارنامه و اسناد ارائهشده اهمیت اساسی دارد و صاحب کالا مسئول صحت اطلاعات اعلامشده است.
پس از ثبت و پذیرش اظهارنامه، شماره ثبت آن که در عرف گمرکی با عنوان شماره کوتاژ شناخته میشود، برای شناسایی و پیگیری پرونده مورد استفاده قرار میگیرد. تاریخ مربوط به این ثبت نیز در سوابق اظهارنامه اهمیت دارد.
از سوی دیگر، در سال ۱۴۰۵ فرآیند ثبت اظهارنامه برخی کالاها دستخوش تغییر شده و طبق اطلاعیه گمرک ایران، از ۹ تیر ۱۴۰۵ اظهار کالاهای مشمول فصول ۲۵ تا ۲۷، ۴۱ تا ۸۳، ۸۷ و ۹۴ تا ۹۷ صرفاً از طریق سامانه جامع تجارت انجام میشود. بنابراین برای هر پرونده باید آخرین وضعیت سامانه مورد استفاده بررسی شود.
در نهایت، اظهارنامه را نباید صرفاً یک فرم اداری دانست. اظهارنامه مبنای اعلام رسمی مشخصات کالا به گمرک و آغاز بخش مهمی از تشریفات گمرکی است و هرگونه اشتباه در آن میتواند بر روند ترخیص، حقوق ورودی، مجوزها و زمان ترخیص اثر بگذارد.
